1 . مبدأ و معاد ، خلق و ايجاد و ديگر معارف عالى و ارجمند ؛ 2 . فضائل اخلاقى و صفات برجستهء انسانى ؛ 3 . قوانين فردى و اجتماعى حاكم بر نوع انسان ؛ 4 . قصص و حكايات عبرت‌انگيز و مواعظ و نصايح ارزنده و آموزنده . اين كتاب آسمانى با بيانى اعجاب‌انگيز و اعجازآميز ، مشتمل بر همهء اين شئون بوده و همگان را به مبارزه و معارضه فراخوانده است . معارف و حقايق آن هم به تدريج ، در مدت قريب به 23 سال و در حالات مختلف ، اعم از شب و روز ، حضر و سفر ، جنگ و صلح ، سختى و خوشى ، تنگنا و فراخنا و . . . نازل شده است . با اين وصف ، در فصاحت و بلاغت خارق العادهء آن اختلافى وجود ندارد ؛ در معارف گران‌قدر و حكمت‌هاى ارزشمند آن هيچ ناهمگونىاى به چشم نمىخورد ؛ و در قوانين اجتماعى و فردى آن هرگز خللى يافت نمىشود . آخرين آيهء قرآن به همان حقيقتى معطوف است كه نخستين آيه نيز بر آن استقرار يافته است ، و فروع و جزئيات آن به همان حقيقتى باز مىگردد كه اصول نيز بر آن استوار شده است ، به طورى كه عموم تفصيلات قوانين و حكمت‌هاى ارزندهء قرآن ، پس از تحليل به حقيقت توحيد باز مىگردد و توحيد خالص نيز به ضميمهء جهات خارجى و تركيب با آن‌ها ، از تفصيلات سر در مىآورد . كسى كه در قرآن دقت و تدبر كند ، با شعور زنده و بر اساس قضاوت فطرى خود در خواهد يافت كه پديدآورنده و فرستندهء قرآن از سنخ موجودات اين جهان نيست كه تحت سيطرهء قانون تحول و تكامل بوده و مرور زمان و گذشت ايام در او تأثير داشته باشد ، بلكه اين كتاب ، تنها از خداوند قهار و يكتايى نشئت گرفته كه پديد آورندهء اين جهان است ، نه دستخوش قوانين طبيعى آن .